Có thể tăng IQ không? Trí tuệ linh hoạt, kết tinh và hiệu ứng Flynn

Có, IQ có thể thay đổi, nhưng không theo cách nhiều quảng cáo "luyện não" hứa hẹn. Bằng chứng mạnh nhất cho thấy giáo dục làm tăng điểm IQ khoảng 1 đến 5 điểm cho mỗi năm học thêm, và điểm trung bình của nhiều quốc gia đã tăng qua các thế hệ (hiệu ứng Flynn). Ngược lại, các trò chơi luyện trí nhớ trên máy tính chỉ giúp bạn giỏi chính trò chơi đó, chưa có bằng chứng thuyết phục là làm tăng trí tuệ nói chung. Để hiểu vì sao, cần phân biệt hai loại trí tuệ.

Trí tuệ linh hoạt và trí tuệ kết tinh

Nhà tâm lý học Raymond Cattell đề xuất chia năng lực trí tuệ tổng quát thành hai phần, sau đó được John Horn phát triển thêm:

	Trí tuệ linh hoạt (fluid, Gf)	Trí tuệ kết tinh (crystallized, Gc)
Là gì	Khả năng suy luận, giải quyết vấn đề mới, không dựa vào kiến thức có sẵn	Kiến thức, vốn từ, hiểu biết tích luỹ qua học tập và trải nghiệm
Ví dụ bài test	Tìm quy luật trong dãy hình, ma trận	Định nghĩa từ, kiến thức chung
Xu hướng theo tuổi	Tăng trong những năm đầu đời, giảm dần ở tuổi cao hơn	Nhìn chung tiếp tục tăng qua phần lớn cuộc đời

Theo Britannica, trí tuệ kết tinh được cho là hình thành từ trí tuệ linh hoạt: bạn dùng khả năng suy luận để học, và những gì học được tích luỹ thành vốn hiểu biết. Điều này gợi ý một hướng thực tế: dù phần linh hoạt khó thay đổi ở người trưởng thành, phần kết tinh hoàn toàn có thể tiếp tục mở rộng qua việc học suốt đời.

Giáo dục: cách tăng IQ có bằng chứng tốt nhất

Năm 2018, Stuart Ritchie và Elliot Tucker-Drob công bố phân tích tổng hợp trên tạp chí Psychological Science, gộp 142 hệ số ảnh hưởng từ 42 bộ dữ liệu với hơn 600.000 người tham gia. Họ dùng các thiết kế nghiên cứu cho phép suy luận nhân quả, như so sánh những người chịu ảnh hưởng của thay đổi chính sách giáo dục (ví dụ kéo dài tuổi học bắt buộc).

Kết quả: mỗi năm học thêm gắn với mức tăng khoảng 1 đến 5 điểm IQ (trung bình khoảng 3,4 điểm). Hiệu ứng xuất hiện ở mọi nhóm năng lực nhận thức và vẫn thấy được ở những người làm test khi đã 70, 80 tuổi. Các tác giả kết luận giáo dục là phương pháp nhất quán, vững chắc và bền lâu nhất được biết đến hiện nay để nâng trí tuệ.

Tuy vậy, vẫn còn câu hỏi mở: mức tăng này phản ánh năng lực tư duy thực sự được nâng cao, hay một phần là kỹ năng làm bài test tốt hơn?

Hiệu ứng Flynn: cả thế hệ "thông minh hơn"?

Năm 1984, James Flynn phân tích dữ liệu chuẩn hoá của các bộ test Stanford–Binet và Wechsler, phát hiện IQ trung bình của người Mỹ tăng 13,8 điểm từ 1932 đến 1978, khoảng 0,3 điểm mỗi năm. Hiện tượng này sau được gọi là hiệu ứng Flynn.

Phân tích tổng hợp của Jakob Pietschnig và Martin Voracek (2015), dựa trên 271 mẫu độc lập với gần 4 triệu người ở 31 quốc gia, xác nhận xu hướng này trên phạm vi toàn cầu. Mức tăng mỗi năm khác nhau theo loại năng lực:

• Trí tuệ linh hoạt: khoảng 0,41 điểm/năm.
• Năng lực không gian: khoảng 0,30 điểm/năm.
• Điểm IQ tổng: khoảng 0,28 điểm/năm.
• Trí tuệ kết tinh: khoảng 0,21 điểm/năm.

Điều thú vị là phần trí tuệ linh hoạt, vốn được xem là khó thay đổi nhất, lại tăng nhanh nhất. Nghiên cứu cũng cho thấy mức tăng đã chậm lại trong những thập kỷ gần đây.

Ở một số nước, xu hướng thậm chí đảo chiều. Bernt Bratsberg và Ole Rogeberg (2018) phân tích dữ liệu nghĩa vụ quân sự của nam giới Na Uy sinh từ 1962 đến 1991, và so sánh anh em trong cùng gia đình. Họ kết luận cả giai đoạn tăng lẫn giai đoạn giảm đều có thể giải thích bằng yếu tố môi trường, chứ không phải do thay đổi di truyền trong dân số.

Nguyên nhân chính xác của hiệu ứng Flynn vẫn đang được tranh luận. Các giả thuyết thường được nhắc tới gồm môi trường sống phức tạp hơn (đô thị hoá, tiếp xúc nhiều thông tin hơn), dinh dưỡng tốt hơn và giáo dục phổ cập hơn.

Còn "luyện não" thì sao?

Từ cuối thập niên 2000, nhiều người kỳ vọng rằng luyện trí nhớ làm việc (ví dụ ghi nhớ chuỗi vị trí, chuỗi chữ cái ngày càng dài) sẽ làm tăng trí tuệ linh hoạt. Phân tích tổng hợp của Monica Melby-Lervåg, Thomas Redick và Charles Hulme (2016), gồm 87 công bố với 145 phép so sánh thực nghiệm, cho kết quả rõ ràng:

• Người luyện tập có tiến bộ trên các bài trí nhớ làm việc tương tự bài đã luyện.
• Không có bằng chứng thuyết phục về cải thiện trí tuệ, đọc hiểu hay số học khi so với nhóm đối chứng có hoạt động thay thế.

Nói cách khác, bạn giỏi hơn ở đúng trò chơi mình chơi, nhưng lợi ích không "lan" sang năng lực tư duy nói chung.

Vậy nên làm gì nếu muốn phát triển trí tuệ?

Dựa trên bằng chứng hiện có, những lựa chọn hợp lý nhất là:

1. Tiếp tục học một cách có hệ thống: khoá học, ngoại ngữ, kỹ năng chuyên môn mới. Đây là hướng có bằng chứng mạnh nhất.
2. Đọc rộng và sâu để mở rộng trí tuệ kết tinh: vốn từ, kiến thức nền, khả năng hiểu văn bản phức tạp.
3. Chăm sóc nền tảng sức khoẻ như giấc ngủ, dinh dưỡng, vận động. Chúng không làm IQ tăng vọt, nhưng giúp bạn phát huy năng lực sẵn có.
4. Hoài nghi với sản phẩm hứa hẹn "tăng 10 điểm IQ trong 30 ngày": hãy hỏi bằng chứng nào, so với nhóm đối chứng nào.

Nguồn tham khảo

1. Encyclopaedia Britannica. Human intelligence: Psychometric theories. https://www.britannica.com/science/human-intelligence-psychology/Psychometric-theories
2. Ritchie, S. J., & Tucker-Drob, E. M. (2018). How much does education improve intelligence? A meta-analysis. Psychological Science. https://www.research.ed.ac.uk/en/publications/how-much-does-education-improve-intelligence-a-meta-analysis/
3. Pietschnig, J., & Voracek, M. (2015). One Century of Global IQ Gains: A Formal Meta-Analysis of the Flynn Effect (1909–2013). Perspectives on Psychological Science, 10(3), 282–306. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25987509/
4. Bratsberg, B., & Rogeberg, O. (2018). Flynn effect and its reversal are both environmentally caused. PNAS, 115. Tóm tắt: https://library.fabresearch.org/viewItem.php?id=11779 (bản gốc: https://doi.org/10.1073/pnas.1718793115)
5. Melby-Lervåg, M., Redick, T. S., & Hulme, C. (2016). Working memory training does not improve performance on measures of intelligence or other measures of "far transfer". Perspectives on Psychological Science. https://ora.ox.ac.uk/objects/uuid:daa9a729-f17b-4e45-97c0-cff5075ea404
6. Flynn, J. R. (1984). The mean IQ of Americans: Massive gains 1932 to 1978. Psychological Bulletin. http://www.iapsych.com/iqmr/fe/LinkedDocuments/flynn1984b.pdf